کتابشناسی اصفهان

به منظور آشنایی دوستان ارجمند با منابع و مراجعی که مربوط به اصفهان شناسی و خصوصیات شهر تاریخی اصفهان و مشاهیر آن می باشد ، لیستی از کتب مربوطه را تهیه کرده و در اختیار شما عزیزان قرار می دهم :

1 – ایتالیا و اصفهان ، انجمن فرهنگی ایران و ایتالیا

2 – آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند ، کامران عدل

3 – کتابشناسی آداب و رسوم اصفهان ، ناهید حبیبی آزاد

4 – رجال اصفهان (در علم و عرفان و ادب و هنر) ، محمّد باقر کتابی

5 – رجال اصفهان یا تذکره القبور با حواشی و ملحقات به قلم مصلح الدین مهدوی ، عبدالکریم گزی

6 – زنده رود یا جغرافیای تاریخی اصفهان و جلفا ، علی جواهر کلام

7 – اصفهان (مجموعۀ عکس) ، غلامحسین عرب و فرامرز غنی

8 – اصفهان از نگاهی دیگر ، علی موسوی فریدنی

9 – اصفهان تصویر بهشت ، هانری استیرلن ، ترجمۀ جمشید ارجمند

10 – اصفهان ، اکبر اخلاقی

11 – خوشنویسی در کتیبه های اصفهان ، منوچهر قدسی

12 – پژوهشی در مورد سقّاخانه ها و سنگاب های اصفهان ، منصور دادمهر

13 – برجهای کبوتر اصفهان ، محمّد محمودیان

14 – اصفهان ، زادگاه جمال و کمال ، نعمت الله میرعظیمی

15 – اصفهان ، موزۀ همیشه زنده ، رضا نوربختیار

16 – شناخت معماری کلیساهای جلفای اصفهان ، موسی ماه گرفته

17 – کوتاه و خواندنی از وقایع اصفهان ، علی نصر اصفهانی

18 – راز هندسۀ پنهان در نما و معماری پل خواجوی اصفهان ، ساسان مختاریان

19 – اصفهان پیش از اسلام (دورۀ ساسانی) ، علیرضا جعفری زند

20 – تصویری از اصفهان پیش از اسلام ، لطف الله هنرفر

21 – آثار باستانی گمنام اصفهان (عصّارخانه های اصفهان) ، عبّاس بهشتیان

22 – آثار باستانی گمنام (کبوترخانه های اصفهان) ، رضا عرفان

23 – اشرف افغان در تختگاه اصفهان ، ویلم فلور ، ترجمۀ دکتر ابوالقاسم سرّی

24 – تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر (2جلد) ، مصلح الدّین مهدوی

25 – شناسایی گویشهای ایران (شهرستان اصفهان) ، مسعود پور ریاحی

26 – فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران

27 – تاریخچه ای مختصر از پیدایش و تکامل فرش ایران (اصفهان) ، محمّد سیدقلعه

28 – طرح بهسازی محلّّۀ جماله اصفهان ، اداره کل مسکن و شهرسازی اصفهان

29 – تعمیرات انجام شده در سی و سه پل ، فرهنگ و هنر اصفهان

30 – بررسی ایستایی عمارت ستون دار عالی قاپو ، رسول میرقادری و مهرداد حجازی

«تکیه گلزار»

خفته در هر سوی این بیت الحزن                               شاعری در بستر خاک محن

                                                                                                                 «شفیق»

تکیه گلزار از تکیه های دوره معاصر است که پس از دفن شاعر مشهور «رجبعلی گلزار» (متوفی 1366ه.ق) ساخته شد. بنای آرامگاهی بر مزار دو عالم فقیه آقا سید علی حسینی برزانی (متوفی 1369ه.ق) و حاج میرزا حبیب الله روضاتی (متوفی 1379 ه.ق)  بنا گردیده است. بقعه آن به شکل هشت ستون آجری و گنبدی هرمی شکل کاملاً ساده است. قبر گلزار در ضلع شمالی تکیه و قبر خاندان بدری در ضلع شرقی تکیه قرار دارد. این تکیه از شمال به تکیۀ تویسرکانی ، از شرق به تکیۀ یزدخواستی ها ، از جنوب به تکیۀ مقدس و از غرب به کلانتری 16 محدود می شود.

بزرگان مدفون در تکیه عبارتند از :

1 – آقا سیّد علی حسینی برزانی : فرزند سید محمد حسین ، متوفی 1369 ق عالم ربّانی و فقیه پرهیزکار که دعای کمیل را در بقعۀ بابا رکن الدین با شور و حال خاصی برپا می داشت. از آثارش رساله فی حکم الفرار من الحقوق را می توان نام برد.

2 – حاج میرزا حبیب الله روضاتی : فرزند هدایت الله بن محمد باقر چهارسوقی ، متوفی 1379 ق ، عالم فاضل کامل از خاندان بزرگ روضاتی بود. وی در تکیۀ کازرونی دعای کمیل را برگزار می کرد.

3 – حاج سیّد مهدی حسینی بدری سینی : فرزند سید محمدعلی ، متوفی 1377 ق ، عالم فاضل متّقی که مورد توجّه و اعتقاد و عنایت مومنین بود.

4 – شیخ علی فقیه فریدنی : فرزند ملا محمدباقر ، متوفی 1377 ق ، مدرّس فقه ، اصول و کلام.

5 – حاج سیّد مرتضی ظهیرالاسلام : فرزند حاج سیّد علی. متوفی 1403 ق ، واعظ معروف و ادیب فاضل. سنگ قبری عالمانه به خط استاد حبیب الله فضائلی بر مزارش نصب شده است.

6 – سید جعفر موسوی متخلّص به خاکشیر : فرزند سیّد اسماعیل ، از سادات موسوی اصفهان ، متولد 1300 و متوفی 1375 ق از شاعران معاصر اصفهان بود. وی در اشعارش به هزل بیشتر رغبت داشت تا به جِد و در شوخ طبعی و لطیفه سرایی در میان شاعران فکاهی سرای گذشته و معاصر نظیر و مانند ندارد.  در اخلاق شخصی اش مردی محجوب و با حیا بود و شیوۀ شعر او ارتباطی به اخلاق و کردارش نداشت. چنانکه می سراید :

یارب من اگر گناه کردم چه کنم؟          ور نامۀ خود سیاه کردم چه کنم؟

گفتند به من که از خط راست برو         چب رفتم و اشتباه کردم چه کنم؟

از محاسن رفتار و محامد گفتار او اینکه با چنین طبع نقّاد و زبان وقّاد در تمام ایام عمر خود ، خاطری را از خود ناشاد نساخته و با تیغ زبان که حربۀ شاعران است به هجای کسی نپرداخته است. چنانکه از اثنای اشعار فکاهی و شیرین او برمی آید شعر جدی را با شوخی در آمیخته و در قالب هزل و مطایبه ریخته تا مانند تخلّصش (خاکشیر) به همه طبعی سازگار باشد. شاعر از اینکه خود در حیات مایه شادی و مسرّت عموم بوده اتفاقاً در شب هفت او نیز پس از درگذشتش حضار با شعری که یکی از شعرا در رثای او با استفاده از یکی از اشعار خود خاکشیر سروده و در مجلس وی خواند - که شرح آن مسموع اهل ادب اصفهان می باشد - مردم را در مجلس ختم خود نیز خندان ساخته است. از برخی شاعران قدیمی اصفهان شنیدم که هنگامی که در محافل ادبی یا مجالس مردمی در حضور خود او اشعارش را قرائت می کردند و همگی از خنده روده بر می شدند ، خود خاکشیر بسیار خجالت زده می شده و از شرم تغییر رنگ داده و سر خود را به پایین می افکنده است. خاکشیر عنّین بود و این خود گواهی بر این مدّعاست که مطالبی که می سروده جزو اخلاق و اعمال فردی وی نبوده است. در شیوۀ هزل و هجو حقاً به نظر اینجانب حتی از سوزنی سمرقندی نیز گذرانده است و صاحب سبک و شیوه مخصوص به خود می باشد. همچنین در تضمین از اشعار شاعران معروف و تبدیل آنها به هزل از ید طولایی برخوردار بوده است. از عجایب و حسن اتفاق اینکه ماده تاریخ فوت او نیز جملۀ (خاکشیر مرد) است.

7 – میرزا علی مشفقی : متوفی 1357 هجری شمسی از شاعران برجستۀ اصفهان و ادیب منجم.

8 – رجبعلی گلزار : فرزند ملا حسین ، متوفی 1366 ق از اساتید فن شعر و ادب و شاعر مشهور اصفهانی و صاحب دیوان اشعار که نام این تکیه نیز به نام ایشان و به خاطر دفن وی در این تکیه انتخاب شده است. بر روی سنگ قبرش غزلی با مطلع زیر حک شده است :

چو بلبل این همه افغان و آه از آن دارم                      که مرغ قدسم و در خاک آشیان دارم

علما و فضلای دیگری نیز در این تکیه مدفون می باشند.

(برگرفته از کتاب تخت فولاد اصفهان ، تألیف سید احمد عقیلی ، همراه با تصرف و اضافاتی از نویسنده وبلاگ درویش در مورد خاکشیر)

گورستان تخت فولاد در جنوب شرقي شهر اصفهان واقع شده و يكي از مهمترين گورستانهاي تاريخي قبل و بعد از اسلام مي باشد. اين گورستان از مرتبه اي رفيع برخوردار بوده و در كنار قبرستانهايي مانند بقيع در مدينه ، ابوطالب در مكه و وادي السلام نجف از مهمترين و متبرك ترين مراقد جهان اسلام به شمار مي رود. مساحت مزار تخت فولاد 75 هكتار است كه از شمال به خيابان مير ، از جنوب به خيابان سعادت آباد و محوطه دانشكده پرواز و از شرق به خيابان سجاد و خيابان بهار و از غرب به خيابان مصلي (آب 250) محدود شده و تكيه هاي ميرزا رفيعا ، بروجردي و ريزي نيز در حاشيه جنوبي خيابان سعادت آباد قرار دارند. تخت فولاد سرزمين مقدسي است و افسانه ها و حقايق بسياري درباره آن وجود دارد. از زمانهاي قديم تا كنون اين گورستان مورد توجه بسياري از انسانهاي خاص و فرهيخته قرار داشته است. وجود مزارهاي عارفان ، هنرمندان ، عالمان ، زاهدان ، شخصيتهاي تاريخي و... با اين تراكم و تعدد در يك گورستان كم نظير است و همين موضوع كه تخت فولاد كيفيت و كميت را باهم در اختيار دارد بر اهميت آن افزوده است. اگر بخواهيم در مورد تخت پولاد صحبت كنيم بايد در باره آن كتابها نوشت. بنابراين مطلب را كوتاه كرده و به معرفي يكي از تكيه هاي تخت پولاد مي پردازم.

تكيه آقا سيد رضي (تكيه سادات) :

مكان تكيه روبروي تكيه خوانساري ، نرسيده به تكيه ميرزا محمد باقر چهارسوقي ، دست چپ ، تكيه آقا سيد رضي است. دسترسي به تكيه از طريق خيابان آيت الله خوانساري امكان پذيراست. اين تكيه از جنوب شرقي به منازل مسكوني ، از شمال به مصلاي تخت پولاد و از غرب به تكيه آقا ميرزا محمد باقر چهارسوقي محدود مي شود.

اين تكيه متعلق به اواخر عهد صفويه است و بقعه اي چليپا شكل داشت ، ولي بر اثر گذشت زمان دچار تخريب گرديد. تكيه را براي عالم جليل ، فقيه برجسته و مفسر بزرگ مرحوم سيد رضي الدين محمد بن محمد تقي شيرازي متوفي 1113 ه.ق بنا نمودند. ده سال بعد پس از درگذشت و دفن آقا ميرزا محمد باقر عاملي معروف به «پيشنماز» اين تكيه اهميت و رونق بيشتري يافت. قبور اولاد و اعقاب وي مانند قبر مرحوم ميرزا مهدي نايب الصدر كه از علماي ممتاز روزگار خود و علاوه بر تبحر در علوم و اخبار به ديانت و تقوا نيز معروف بود در اين تكيه قرار دارد. علاوه بر اين قبر مير سيد احمد علوي عاملي داماد و شاگرد ميرداماد و فرزند بزرگوارش سيد عبدالحسيب نيز در اين تكيه قرار داشته كه آثار قبر از بين رفته است.

مشاهير مدفون در اين تكيه :

1 - آقا سيد رضي الدين محمد حسيني شيرازي : متوفي 1113 ه.ق ، عالم جليل ، فقيه مفسر ، صاحب اثر «نورالانوار و مصباح الاسرار» به عربي در تفسير قرآن كريم است. وي از شاگردان فيض كاشاني و شيخ حر عاملي بوده است.

2 – سيد محمد باقر پيشنماز : متوفي 1123 ه.ق ، جد سادات عاملي كه پيشنماز مسجد جامع عباسي بود و كتب بسياري را وقف نمود. وي مجتهدي بود كه از علامه مجلسي ، آقا حسين خوانساري و شيخ حر عاملي اجازه روايت دريافت نموده بود.

3 – مير محمدمهدي نايب الصدر : متوفي 1267 ه.ق ، از اعقاب محمد باقر پيشنماز كه از علماي ممتاز عصر خود بود.

4 – مير سيد محمد درب امامي : متوفي 1359 ه.ق ، عالم پرهيزگار و مدرس برجسته مدرسه نيم آورد اصفهان كه با اجازه آيت الله سيد علي نجف آبادي در قبر جد مادري خود (آقا محمدباقر پيشنماز) دفن گرديد.

5 – ميرزا حسين عارفچه : متوفي 1322 ه.ق ، وي محدث ، اديب ، شاعر و از واعظان معروف اصفهان بود. از آثارش مي توان به زادالعارفين ، و انيس الواعظين اشاره كرد.

6 – محمدعلي عارفچه : متوفي 1380 ه.ق ، شاعر و اديب و از مرثيه خوانان و مداحان خاندان نبوت صاحب آثار تذكره الشعرا ، هديه المعصومين و ... .

7 – سيد احمد بن سيد مرتضي شيرازي : متوفي 1126 ه.ق ، از علماي فاضل.

8 – آقا سيد علي اصغر حسيني برزاني : متوفي 1395 ه.ق ، عالم فقيه زاهد و از مدرسين مدرسه صدر كه شاگردي اساتيدي همچون سيد محمدباقر درچه اي و آيت الله ضياءالدين عراقي را نموده بود.

 حكايتي درباره اين تكيه :

نقل است برخي حاج محمد تقي نقشينه ، تاجر معروف و فرد نيكوكاري كه در ابتداي ورودي تكيه خوانساري مدفون است را در خواب ديده و از احوالش پرسش نمودند. در جواب اشاره به تكيه و قبر مرحوم ميرزا محمد مهدي نايب الصدر نموده و اظهار داشت : «به بركت وجود اين بزرگوار و در پناه او آسوده ايم». برخي از معتمدين مورد وثوق نقل مي كنند كه پس از گذشت يك قرن از وفاتش ديواره قبر فرو ريخت و جسد مطهر اين عالم را بدون آنكه خدشه اي به آن وارد شده باشد مشاهده نمودند. (برگرفته از كتاب تخت پولاد اصفهان نوشته سيد احمد عقيلي)

دوستان مي توانند جهت اطلاعات و شرح و تفصيل بيشتر به كتابهاي : تخت پولاد از مصلح الدين مهدوي ، تذكره القبور از ملا عبدالكريم گزي ، تخت فولاد اصفهان از سيد احمد عقيلي ، تاريخ اصفهان از استاد جلال الدين همايي و كتب بسيار ديگر در اين زمينه مراجعه نمايند.